Kiến thức

Asen trong nước

Asen trong nước

04/05/2015 3716

Asen trong nước

1.  Asen là gì? 

Asen là nguyên tố tự nhiên có trong lớp vỏ trái đất và  mặt ở khắp mọi nơi trên trải đất, chiếm khoảng 10-4% khối lượng các nguyên tố có trong vỏ trái đất. Về tính chất hóa học, asen là á kim, không màu, không mùi vị thuộc nhóm 5 trong bảng tuần hoàn Mendeleev, có các hóa trị: -3, 0, +3, +5, các trạng thái hóa trị này có thể chuyển đổi với nhau tùy thuộc vào sự có mặt của các ion cũng như pH của môi trường. Asen dạng nguyên tố (hóa trị 0) không tan trong nước và rất hiếm gặp ở trạng thái tồn tại tự do trong tự nhiên. Trong phần lớn các hợp chất, asen mang hóa trị +3 (ký hiệu là As(III)), hoặc oxy hóa thành asen hóa trị + 5 (As(V)), ở trạng thái hóa trị này, các hợp chất asen tương đối bền vững. Muối của asen có độ tan khác nhau, phụ thuộc vào pH, lực ion và thế oxy hóa – khử của môi trường. Ví dụ trong môi trường mang tính khử và pH thấp thì As(III) sẽ chiếm ưu thế, ngược lại trong môi trường oxy hóa và pH cao thì As(V) sẽ là dạng bền hơn.

Asen có mặt trong nước tự nhiên với nồng độ thấp, chỉ khoảng vài 1µg/L hoặc nhỏ hơn. Nồng độ asen trong nước biển ở khoảng 1 – 8µg/L, trong nước ngọt không ô nhiễm là 1 – 10µg/L và tăng cao đến 100 – 5.000µg/L tại những vùng có khoáng hóa sulfur và vùng mỏ. Trong nước, asen thường tồn tại ở dạng asenat (As(V)) hoặc asenit (As(III)). Các hợp chất asen hữu cơ dạng metyl hóa như MMA – axit monometyl asonic, DMA – axit dimethyl asonic, TMA – axit trimetyl asonic có mặt một cách tự nhiên trong nước là kết quả của hoạt động sinh học.

Hàm lượng asen trung bình trong nước ngầm thường là 1 – 2µg/L. Ở những vùng có đá núi lửa và các cặn khoáng sulfur, hàm lượng asen đo được có khi cao hơn 3.000µg/L. Theo tổng hợp của WHO, kết quả khảo sát chất lượng nước ngầm cho thấy các khu vực có tầng ngậm nước được phát hiện bị ô nhiễm asen với nồng độ trên 50µg/L như: Ấn Độ, Bangladesh, Nepal, Myanmar, Cambodia, Trung Quốc, Đài Loan, Việt Nam, Hungary, Rumania, Argentina, Chile, Mexico và nhiều vùng trên nước Mỹ, đặc biệt là vùng Tây Nam.

Từ những năm 1999 trở lại đây các nhà khoa học Việt Nam dưới sự hỗ trợ của các Tổ chức Nhân đạo quốc tế đã tiến hành những khảo sát về tình trạng ô nhiễm asen ở quy mô rộng hơn, mang tính hệ thống hơn. Kết quả cho thấy tình trạng ô nhiễm asen trong nước ngầm ở Việt Nam được khẳng định là hiện thực và hiện tượng này tương đối phổ biến ở các vùng đồng bằng thuộc lưu vực 2 sông: sông Hồng và sông Mê Kông.

2. Asen thâm nhập vào nước như thế nào?

Asen vô cơ tồn tại tự nhiên trong đất ở nhiều mức độ khác nhau. Tùy thuộc vào đặc điểm địa tầng của từng khu vực, mà asen có thể tồn tại ở dạng hoạt động hoặc không hoạt động. Asen tồn tại ở dạng hoạt động trong đất có khả năng thâm nhập vào các tầng ngập nước và gây ô nhiễm nguồn nước ngầm. Ngoài ra, asen có thể phát sinh từ các hoạt động của con người như sản xuất công nghiệp và sản xuất nông nghiệp (sử dụng hóa chất bảo vệ thực vật có chứa asen), hoạt động khai thác mỏ than hoặc mỏ kim loại (đồng). Tương tự asen tự nhiên, asen phát sinh từ các nguồn nhân tạo có thể tịch tụ trong đất, gây ô nhiễm đất và thâm nhập tang ngập nước, gây ô nhiễm nguồn nước ngầm, nước mặt (sông, hồ, v.v.)

3. Asen ảnh hưởng đến sức khỏe như thế nào?

Asen vô cơ (hay còn gọi là thạch tín) được coi là chất độc đối với con người. Ăn hoặc uống phải thực phẩm và nước có chứa asen vô cơ có thể gây ra những ảnh hưởng đến sức khỏe như sau:

– Chết nếu ăn phải thực phẩm hoặc nước có hàm lượng asen trên 60.000µg/L.

– Ảnh hưởng đến dạ dày và ruột nếu ăn phải thực phẩm và nước có hàm lượng asen vô cơ từ 300 – 30.000µg/L với với các triệu chứng như đau dạ dày, buồn nôn và nôn, tiêu chảy.

– Giảm khả năng tạo hồng cầu và bạch cầu, dẫn đến mệt mỏi, rối loạn nhịp tim, vỡ mạch máu gây bầm tím và suy giảm hệ than kinh gây tê bàn chân, bàn tay.

– Nếu tiếp xúc, ăn uống thực phẩm, nước nhiễm asen trong thời gian dài có thể gây ra những biến đổi về sắc tố da như sạm da, dày sừng hoặc mụn cóc ở lòng bàn tay, lòng bàn chân và trên người và có thể dẫn đến ung thư da. Ngoài ra, ăn uống nguồn thực phẩm, nước nhiễm asen làm tăng nguy cơ ung thư gan, thận, bàng quang, tuyến tiền liệt và phổi.

– Hầu như không có số liệu về những ảnh hưởng có hại của asen hữu cơ lên sức khỏe của con người. Tuy nhiên, ở hàm lượng cao, asen hữu cơ vẫn có thể gây ra những tác động tương tự như asen vô cơ.

4. Tiêu chuẩn cho phép đối với asen

Theo QCVN 02:2009/BYT, Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước sinh hoạt

– Đối với các cơ sở cung cấp nước: Hàm lượng asen cho phép trong nước sinh hoạt không được vượt quá0,01 mg/L

– Đối với hình thức khai thác nước hộ gia đình: Hàm lượng asen cho phép trong nước sinh hoạt không được vượt quá 0,05 mg/L

Theo QCVN 01:2009/BYT, Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng nước ăn uống, hàm lượng asen cho phép trong nước ăn uống không được vượt quá 0,01 mg/L.

5. Làm thế nào để biết nguồn nước của mình có bị nhiễm asen không? 

Asen là một chất không màu, không mùi vị nên không thể phát hiện sự có mặt của asen trong nguồn nước. 
Chỉ có một cách duy nhất để phát hiện asen có tồn tại trong nước hay không là phân tích tại phòng thí nghiệm. Do vậy, gia đình nên tự chủ động lấy mẫu nước và đem đi phân tích tại phòng thí nghiệm có uy tín (đặc biệt đối với hộ gia đình sử dụng nước ngầm để ăn uống và sinh hoạt).  

6. Có nên tiếp tục sử dụng nguồn nước của mình nếu phát hiện nó bị nhiễm asen? 

Sử dụng để ăn uống?

– Nếu hàm lượng asen trong nước dùng cho ăn uống vượt quá tiêu chuẩn cho phép QCVN 01:2009/BYT thì không được tiếp tục sử dụng cho mục đích ăn uống, pha sữa cho trẻ. Đun sôi nưới không thể xử lý asen trong nước mà còn tăng hàm lượng asen trong nước (do một phần nước bị bốc hơi khi đun).

Sử dụng để tắm, giặt?

– Asen trong nước không bay hơi nên mặc dù nước có hàm lượng asen cao cũng không gây ra những nguy cơ về sức khỏe do hít phải hơi asen. Tiếp xúc với nước chứa asen qua da và qua hít thở không có những tác động sức khỏe rõ rệt. Do vậy, vẫn có thể sử dụng nước nhiễm asen để tắm, giặt và các hoạt động sinh hoạt khác.

7.  Phương pháp xử lý khi asen trong nước vượt tiêu chuẩn cho phép

Nếu nước máy có hàm lượng asen vượt tiêu chuẩn cho phép:       
– Biện pháp trước mắt: thay thế nguồn nước an toàn hơn (nước đóng chai) đế sử dụng cho ăn uống.  
– Biện pháp lâu dài: Tìm mua thiết bị xử lý loại bỏ asen trong nước đã được kiểm định chất lượng sản phẩm và hiệu quả xử lý được xác nhận bởi cơ quan có thẩm quyền.

Đối với nguồn nước ngầm do gia đình tự khai thác:

– Bể lọc cát kết hợp với giàn phun mưa: Mô hình này do Viện SKNN&MT nghiên cứu và đã áp dụng thử và phổ biến áp dụng tại nhiều tỉnh như Hà Nam, Hưng Yên, Hà Tây (cũ), Hải Dương, Nam Định… đã giải quyết tương đối triệt để sắt và asen có mặt trong nước ngầm: 100% nước sau lọc đạt tiêu chuẩn về hàm lượng asen dùng cho nước sinh hoạt theo QCVN 02: 2009/BYT. Vật liệu xử lý asen dễ kiếm, có thể tái sinh. Với giàn phun mưa đơn giản và bằng hệ thống van thiết kế khoa học dễ thao tác vận hành giúp cho hiệu quả loại bỏ sắt và asen tốt nhất trong quá trình lọc cũng như sau khi thau rửa lọc.

– Tìm mua thiết bị xử lý loại bỏ asen trong nước đã được kiểm định chất lượng sản phẩm và hiệu quả xử lý được xác nhận bởi cơ quan có thẩm quyền.

Đỗ Phương Hiền

Khoa Vệ sinh và Sức khỏe môi trường

Chuyên mục: Kiến thức

Related Articles

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Back to top button